Son Gelişme: Atatürk Müslüman mı? Mustafa Kemal Atatürk’ün dini inancı nedir? | İşte Tüm Ayrıntılar

Mustafa Kemal Atatürk'ün dinî inancı, tarih boyunca farklı araştırmacılar ve yazarlar tarafından ele alınan konular arasında yer aldı. Atatürk'ün İslamiyet'e, dinî inançlara ve laiklik anlayışına ilişkin sözleri, bu konudaki tartışmaların temelini oluşturdu. Bazı kaynaklarda Müslüman olduğu ifade edilirken bazı araştırmacılar deist, agnostik veya ateist olduğu yönünde değerlendirmelerde bulundu. Peki, Atatürk Müslüman mı, Mustafa Kemal Atatürk'ün dini inancı neydi? Detaylar...

Mustafa Kemal Atatürk'ün dinî inancı konusunda kaynaklarda farklı görüşler bulunuyor. Atatürk'ün Müslüman olduğunu savunanlar, İslamiyet'e, Kur'an-ı Kerim'e ve Hz. Muhammed'e ilişkin olumlu ifadelerini öne çıkarıyor. Buna karşılık bazı araştırmacılar, din ve toplum hakkındaki açıklamalarından hareketle onun deist, agnostik veya ateist olduğu yönünde değerlendirmeler yapıyor.

Atatürk'ün dinî inancına ilişkin kesin bir tanımlama üzerinde araştırmacılar arasında ortak bir görüş bulunmuyor. Tarih Profesörü Mete Tunçay, Atatürk'ün deist olduğunu düşündüğünü belirtirken Prof. Dr. Şükrü Hanioğlu onun ateist olduğunu düşündüğünü ifade ediyor. Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk de Atatürk'ün deist olduğu değerlendirmesinde bulunmuştu.

Gelişmenin Perde Arkası ve Detaylar

Bu nedenle Atatürk'ün dinî inancı hakkındaki değerlendirmelerde farklı araştırmacıların görüşlerini, tarihî belgeleri ve kendisine atfedilen açıklamaları birbirinden ayırmak gerekiyor.

Atatürk, farklı konuşmalarında İslamiyet'e ve dinî inançlara ilişkin ifadeler kullandı. Bir sözünde dini "lüzumlu bir müessese" olarak nitelendirdi. İslamiyet için "bizim dinimiz" ve "büyük dinimiz" ifadelerini kullandı.

Kur'an-ı Kerim'den "şanı büyük" ve "en eksiksiz kitap" şeklinde söz eden Atatürk, Hz. Muhammed için de "peygamberimiz efendimiz hazretleri" ve "Allah'ın birinci ve en büyük kulu" ifadelerini kullandı. 1922 ve 1923 yıllarında yaptığı iki ayrı konuşmada "Allah birdir, büyüktür." dedi.

Resmi Açıklamalar ve Süreçteki Son Durum

1923 yılında kendisine hediye olarak Kur'an gönderilmesi üzerine ise şu ifadelerle teşekkür etti:

"Bence kıymetini takdire imkân olmayan bu hediyeyi, en derin ve hürmetkâr din duygularımla muhafaza edeceğim."

Atatürk'ün dinî inancına ilişkin değerlendirmelerde bu sözler, onun İslamiyet'e yönelik olumlu ifadeleri arasında gösteriliyor.

Kamuoyunun ve Uzmanların Değerlendirmeleri

Atatürk'ün dinî inancına ilişkin tartışmalarda, 20 Temmuz 1915 tarihinde Madam Corinne'e gönderdiği mektup da ele alınıyor. Mektubunda inançlı insanların davranışları ve cennet anlayışı üzerine değerlendirmelerde bulunan Atatürk, şu ifadeleri kullandı:

"Görüyorsunuz ya Madam, benim insanlarım şehit olmayı ararken de budalaca davranmıyorlar. Peygamberimiz ne kadar bilgeymiş. İnsanların gerçek arzularını ne kadar iyi biliyormuş. Bana gelince, çok yazık ki, bu inanmış insanların, Allah vergisi nitelikleri bende yok, ama bu nitelikleri desteklemeyi de hiç ihmal etmiyorum.

Çok garip bulduğum bir şey var. Erkeklere huriler ve başka güzel eğlenceler vadeden Hazreti Muhammed, kadınlar için hiçbir taahhüde girmiyor. Bu duruma göre ölümden sonra erkekler, cennetteki kadınlara sahip olarak hoş vakit geçirirlerken, kadınların dayanılmaz hale düşecekleri anlaşılıyor. Öyle değil mi?

Süreç Nasıl İlerleyecek?

Gördüğünüz gibi Madam, dağdağalı ve kanlı bir yaşama alıştıktan sonra da insan, cennet ve cehennemden söz etmek ve hatta yüce Tanrı'yı bile eleştirmek için zaman bulabiliyor. Madam, eğer Tanrımızı eleştirerek günaha girmemi önlemek isterseniz, çarpışmalar dışında kalan zamanımı, hangi meşgaleyle geçirebileceğim konusunda lütfen bana yol gösteriniz."

Atatürk'ün bu mektuptaki ifadeleri, dinî inancına ilişkin farklı yorumlarda kullanılan tarihî belgeler arasında yer alıyor.

Atatürk, 20 Mart 1937 tarihinde Ankara Palas'ta dönemin Romanya Dışişleri Bakanı Victor Antonescu ile yaptığı konuşmada hayatın anlamı, mutluluk ve gelecek nesillere karşı sorumluluk üzerine değerlendirmelerde bulundu.

Konuşmasında farklı filozofların hayat görüşlerinden söz eden Atatürk, kendi düşüncesini şu sözlerle anlattı:

"...Zamanında kitaplar karıştırdım. Hayat hakkında filozofların ne dediklerini anlamak istedim. Bir kısmı her şeyi kara görüyordu. “Mademki hiçiz ve sıfıra varacağız, dünyadaki geçici ömür sırasında sevinç ve mutluluğa yer bulunmaz” diyorlardı. Başka kitaplar okudum, bunları daha akıllı adamlar yazmışlardı. Diyorlardı ki: “Mademki sonu nasıl olsa sıfırdır, hiç olmazsa yaşadığımız sürece şen ve neşeli olalım.” Ben kendi karakterim bakımından ikinci hayat görüşünü beğeniyorum, fakat şu sınırlar içinde: Bütün insanlığın varlığını kendi şahıslarında gören adamlar zavallıdır. Besbelli ki, o adam birey sıfatı ile yok olacaktır. Herhangi bir kişinin, yaşadıkça memnun ve mutlu olması için gereken şey, kendisi için değil, kendisinden sonra gelecekler için çalışmaktır. Anlayışlı bir adam, ancak bu şekilde hareket edebilir. Hayatta tam zevk ve mutluluk, ancak gelecek nesillerin şerefi, varlığı, mutluluğu için çalışmakta bulunabilir..."

Atatürk'ün toplumun dinî inancına ilişkin açıklamalarında ise Türk milletinin daha sade ve bilinçli bir din anlayışına sahip olması gerektiğini ifade ettiği görülüyor. Bu kapsamda kullandığı sözler şöyle:

"Türk milleti daha dindar olmalıdır, yani bütün sadeliği ile dindar olmalıdır demek istiyorum. Dinime, bizzat hakikate nasıl inanıyorsam, buna da öyle inanıyorum. Bilince aykırı, ilerlemeye mâni hiçbir şey içermiyor. Halbuki Türkiye'ye bağımsızlığını veren bu Asya milletinin içinde daha karışık, sun'i, bâtıl itikatlardan ibaret bir din daha vardır. Fakat bu konuda yeterli bilgisi olmayanlar, bu âcizler sırası gelince, aydınlanacaklardır. Onlar ışığa yaklaşamazlarsa, kendilerini yitirmiş ve mahkûm etmişler demektir; onları kurtaracağız."

Atatürk, 1 Kasım 1937 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığı konuşmada devlet yönetiminde esas alınan ilkelerden söz etti. Konuşmasında siyasi programların kaynağının dinî dogmalar olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı:

"...Bizim devlet idaresindeki ana programımız, Cumhuriyet Halk Partisi programıdır. Bunun kapsadığı prensipler, idarede ve siyasette bizi aydınlatıcı ana hatlardır. Fakat bu prensipleri, gökten indiği sanılan kitapların dogmalarıyla asla bir tutmamalıdır. Biz, ilhamlarımızı, gökten ve gaipten değil, doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Bizim yolumuzu çizen; içinde yaşadığımız yurt, bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin bin bir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkardığımız neticelerdir."

Bununla birlikte Atatürk, 21 Aralık 1937 tarihinde Hatay meselesi üzerine Suriye Başbakanı Cemil Merdam Bey ile yaptığı konuşmada "hepimiz Müslümanız" ifadesini kullandı. Konuşmasında şu sözlere yer verdi:

"Yapamam! Hepimiz Müslümanız! Yemin ederim ki, namusum üzerine söylerim ki (Hatay'ı) bırakmam! Çok temenni ederim ki, Fransız hükümeti aklını başına toplasın. Namusum üzerine söylüyorum bırakmam."

Atatürk'ün dinî inancına ilişkin yabancı kaynaklarda da farklı değerlendirmeler yer alıyor. İngiliz gazeteci Grace Ellison, 1926-1927 yıllarında Atatürk ile yaptığı röportajlara dayanarak 1928 yılında yayımlanan Turkey Today adlı kitabında onun din hakkındaki görüşlerini aktardı.

Ellison'ın kitabında Atatürk'e atfettiği sözler şöyle:

"Benim bir dinim yok ve bazen bütün dinlerin denizin dibini boylamasını istiyorum. Hükümetini ayakta tutmak için dini kullanmaya gerek duyanlar zayıf yöneticilerdir. Âdetâ halkı bir kapana kıstırırlar. Benim halkım demokrasi ilkelerini, gerçeğin emirlerini ve bilimin öğretilerini öğrenecektir. Batıl inançlardan vazgeçilmelidir. İsteyen istediği gibi ibadet edebilir. Herkes kendi vicdanının sesini dinler. Ama bu davranış ne sağduyulu mantıkla çelişmeli ne de başkalarının özgürlüğüne karşı çıkmasına yol açmalıdır."

Ancak Atatürk'ün kendi not defterlerinde, bir İngiliz gazetecinin kendisiyle yaptığı görüşmede söylediklerini çarpıttığına ilişkin bir değerlendirmesi de bulunuyor. Notlarında şu ifadeleri kullandığı aktarılıyor:

"Bir İngiliz gazetesi muhâbiri benimle konuşuyor. Söylemediğim şeyleri yazıyor ve söylediğim şeyleri aleyhimize tefsîr ediyor. Kendisini men ettim. Söz vermişti. Anladım ki İstanbul'daki muallem insanlarla beraber âdetâ câsus."

Bu nedenle Grace Ellison'ın kitabında yer alan ifadeler aktarılırken Atatürk'ün söz konusu röportaja yönelik eleştirisinin de dikkate alınması gerekiyor.

Atatürk'ün dinî inancına ilişkin yabancı kaynaklar arasında, 1932-1933 yıllarında Ankara'da görev yapan ABD Büyükelçisi Charles H. Sherrill'in hazırladığı rapor da bulunuyor.

Sherrill, Atatürk ile yaptığı görüşmeler ve gözlemlerinden hareketle A Year's Embassy to Mustafa Kemal adlı bir kitap hazırladı. Eserde Atatürk'ün din hakkındaki görüşlerine de yer verildi. Büyükelçinin ABD Dışişleri Bakanlığı'na gönderdiği raporda ise Atatürk'ün agnostik olduğu yönündeki değerlendirmeyi reddettiği ve tek Tanrı'ya inandığını söylediği aktarılıyor.

Raporda yer alan ifadelerden biri şöyle:

"...Agnostik olduğuna dair genellikle kabul görmüş inancı, kesinlikle reddediyor, ancak dininin sadece Kâinat'ın Mucidi ve Hâkimi tek Tanrı'ya inanmak olduğunu söylüyor. Ayrıca beşeriyetin böyle bir Tanrı'ya inanmaya ihtiyacı olduğuna inanıyor. Buna ilaveten dualarla bu Tanrı'ya seslenmenin beşeriyet için iyi olduğunu belirtti..."

Raporda Atatürk'ün Kur'an-ı Kerim'in Türkçeye çevrilmesi ve dinî metinlerin anlaşılması konusundaki görüşlerine ilişkin aktarımlar da bulunuyor.